संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संस्था (UNESCO) ले शिक्षाको उद्देश्यलाई केवल ज्ञान र सीप आर्जनमा सीमित नराखी शान्ति, मानवता, सहअस्तित्व र जिम्मेवार नागरिक निर्माणसँग जोडेको छ। UNESCO को Learning: The Treasure Within (Delors Report, 1996) ले "Learning to Live Together" अर्थात् "सँगै बाँच्न सिक्ने" लाई शिक्षाको चार प्रमुख आधारमध्ये एक मानेको छ। यही दर्शन संस्कार शिक्षाको मूल मर्मसँग मेल खान्छ।आज विश्व अभूतपूर्व वैज्ञानिक प्रगति, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल सञ्चार र आर्थिक विकासको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ।तर यससँगै हिंसा, भ्रष्टाचार, पारिवारिक विघटन, मानसिक तनाव, साइबर अपराध, सामाजिक असहिष्णुता र नैतिक विचलन पनि बढ्दै गएको यथार्थ हाम्रो सामु छ।विद्यालय र विश्वविद्यालयबाट हजारौं दक्ष जनशक्ति उत्पादन भइरहेका छन्, तर समाजले अपेक्षा गरेको जिम्मेवार, नैतिक र मानवीय नागरिकको अभाव महसुस गरिरहेको छ।यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—के केवल औपचारिक शिक्षा नै पर्याप्त छ ?
यस प्रश्नको उत्तर संस्कार शिक्षामा निहित छ। 
संस्कार शिक्षा : परिभाषा र दार्शनिक आधार
संस्कार शिक्षा भनेको व्यक्तिको चरित्र, नैतिकता, अनुशासन, आत्मसंयम, करुणा, सहिष्णुता, सत्यनिष्ठा, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा मानवीय मूल्यहरूको विकास गर्ने समग्र शैक्षिक प्रक्रिया हो। यो केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक अभ्यासमा सीमित अवधारणा होइन; यो जीवन जिउने कला हो।प्राचीन पूर्वीय दर्शनदेखि आधुनिक शैक्षिक सिद्धान्तसम्म चरित्र निर्माणलाई शिक्षाको केन्द्रमा राखिएको पाइन्छ। भगवद्गीता मा "स्वधर्म" र "कर्तव्य" लाई जीवनको आधार मानिएको छ भने गौतम बुद्ध ले शील, समाधि र प्रज्ञालाई नैतिक जीवनको आधार बताएका छन्। महात्मा गान्धी ले "चरित्रविहीन ज्ञान" लाई समाजका सात सामाजिक पापमध्ये एक मानेका थिए।
नेपालको संविधानले पनि सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता, मानव मर्यादा र जिम्मेवार नागरिकताको विकासलाई राज्यको मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा स्वीकार गरेको छ। यसको वास्तविक कार्यान्वयन संस्कार शिक्षाबाट मात्र सम्भव हुन्छ।
किन बढ्दै गएको छ संस्कार शिक्षाको आवश्यकता ?
पछिल्लो दुई दशकमा नेपालको सामाजिक संरचनामा तीव्र परिवर्तन आएको छ।संयुक्त परिवारहरू विखण्डित भएका छन्। वैदेशिक रोजगारीले लाखौं परिवारलाई भौतिक रूपमा टाढा बनाएको छ।बालबालिकाको ठूलो समय मोबाइल, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा बित्न थालेको छ। सूचना धेरै छ, तर विवेकपूर्ण छनोट गर्ने क्षमता सधैं विकसित भएको छैन।विद्यालयमा उत्कृष्ट अंक ल्याउने विद्यार्थीहरू पनि कहिलेकाहीँ सामाजिक उत्तरदायित्व, सहिष्णुता वा नैतिक निर्णयमा कमजोर देखिन्छन्। सार्वजनिक जीवनमा शिक्षित व्यक्तिबाट हुने भ्रष्टाचार, आर्थिक अनियमितता, हिंसा वा पदको दुरुपयोगले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—ज्ञानले क्षमता दिन्छ, तर संस्कारले त्यस क्षमताको सही प्रयोग गर्न सिकाउँछ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले मानसिक स्वास्थ्यलाई विश्वव्यापी चुनौतीका रूपमा औँल्याउँदै सामाजिक सम्बन्ध, पारिवारिक सहयोग र सकारात्मक जीवन मूल्यहरूको महत्वमा जोड दिएको छ। संस्कार शिक्षाले आत्मअनुशासन, भावनात्मक सन्तुलन र सहानुभूतिको विकास गरी मानसिक स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
संस्कारको पहिलो विद्यालय : परिवार
संस्कारको सुरुआत विद्यालयबाट होइन, परिवारबाट हुन्छ। बच्चाले बोल्नुभन्दा पहिले देख्न सिक्छ। अभिभावकको व्यवहार, पारिवारिक वातावरण, आपसी सम्मान, श्रमप्रतिको दृष्टिकोण र समस्या समाधान गर्ने शैलीले बालबालिकाको व्यक्तित्व निर्माणमा गहिरो प्रभाव पार्छ।यदि घरमा सत्य बोल्ने, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्ने, श्रमलाई सम्मान गर्ने, महिला–पुरुष समानताको अभ्यास गर्ने र सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्ने वातावरण छ भने त्यही संस्कार बालबालिकामा स्वतः विकास हुन्छ।
आज धेरै अभिभावकले सन्तानलाई महँगो विद्यालयमा पढाउनु नै आफ्नो जिम्मेवारी पूरा भएको ठान्छन्। तर समय, संवाद, स्नेह र नैतिक मार्गदर्शनको अभावले बालबालिकामा भावनात्मक दूरी बढिरहेको छ। त्यसैले परिवारलाई पुनः संस्कार शिक्षाको केन्द्र बनाउन आवश्यक छ।
विद्यालय : ज्ञानसँगै चरित्र निर्माणको थलो
विद्यालय केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने संस्था होइन; यो जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्ने सामाजिक संस्था हो। शिक्षक केवल विषयवस्तु पढाउने व्यक्ति होइनन्; उनीहरू व्यवहारिक आदर्श पनि हुन्।पाठ्यक्रममा नैतिक शिक्षा राख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। विद्यालयको सम्पूर्ण वातावरण नै संस्कारमय हुनुपर्छ। विद्यार्थीलाई सामाजिक सेवा, वातावरण संरक्षण, सामुदायिक कार्य, नेतृत्व विकास, सहकार्य, संवाद, विवाद समाधान तथा स्वयम्सेवामा सहभागी गराउने अभ्यासले संस्कारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ।
फिनल्यान्ड, जापान र सिङ्गापुरजस्ता मुलुकहरूले विद्यालय शिक्षामा अनुशासन, सामाजिक उत्तरदायित्व र चरित्र निर्माणलाई उच्च प्राथमिकता दिएका छन्। जापानका धेरै विद्यालयमा विद्यार्थीले आफ्नै कक्षा कोठा सफा गर्ने अभ्यास गर्छन्। यसले श्रमप्रतिको सम्मान, जिम्मेवारी र सामूहिकताको भावना विकास गर्छ।नेपालका विद्यालयहरूले पनि स्थानीय संस्कृति, सामाजिक सेवा र नागरिक शिक्षालाई व्यवहारिक रूपमा जोड्न सके संस्कार शिक्षा अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ।
डिजिटल युग र संस्कारको चुनौती
डिजिटल प्रविधिले ज्ञानको पहुँच अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ। तर यसले चुनौती पनि थपेको छ। सामाजिक सञ्जालमा घृणायुक्त अभिव्यक्ति, साइबर बुलिङ, गलत सूचना, अश्लील सामग्री र डिजिटल लतले विशेषगरी किशोर–किशोरीलाई प्रभावित गरिरहेको छ।
डिजिटल साक्षरतासँगै डिजिटल संस्कारको पनि आवश्यकता छ। सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा सत्यता जाँच्ने, अरूको सम्मान गर्ने, जिम्मेवारीपूर्वक अभिव्यक्ति दिने र डिजिटल माध्यमको नैतिक प्रयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को युगमा प्राविधिक दक्षता मात्र होइन, नैतिक निर्णय क्षमता अझ महत्त्वपूर्ण बन्नेछ। भविष्यका धेरै कामहरू प्रविधिले गर्नेछन्, तर करुणा, सहानुभूति, नैतिक विवेक र मानवीय संवेदनशीलता भने मानिसकै विशेषता रहनेछन्।
सञ्चारमाध्यमको भूमिका
अनलाइन मिडिया, टेलिभिजन, रेडियो र सामाजिक सञ्जाल आज समाजका शक्तिशाली शिक्षक बनेका छन्। उनीहरूले कुन विषयलाई प्राथमिकता दिन्छन् भन्ने कुराले समाजको सोचमा प्रभाव पार्छ।यदि सञ्चारमाध्यमले केवल सनसनी, विवाद र नकारात्मकतालाई प्राथमिकता दिए भने समाजमा त्यही प्रवृत्ति बलियो हुन्छ। तर प्रेरणादायी व्यक्तित्व, सामाजिक अभियान, असल अभ्यास, नैतिक नेतृत्व र सकारात्मक परिवर्तनका कथालाई प्राथमिकता दिइयो भने संस्कार निर्माणमा सञ्चारमाध्यम प्रभावकारी साझेदार बन्न सक्छन्।पत्रकारिता केवल सूचना प्रवाह गर्ने माध्यम होइन; यसले सामाजिक चेतना निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि वहन गर्छ।
राज्य र नीतिगत जिम्मेवारी
संस्कार शिक्षा व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र सीमित रहन सक्दैन। यसका लागि राज्यको स्पष्ट नीति आवश्यक हुन्छ। विद्यालय तहदेखि उच्च शिक्षासम्म नागरिक शिक्षा, नैतिक शिक्षा, जीवनोपयोगी शिक्षा र सामाजिक सेवाका कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ।राष्ट्रिय शिक्षा नीति तथा विद्यालय पाठ्यक्रममा चरित्र निर्माण, संविधानप्रतिको सम्मान, विविधताको स्वीकार्यता, लैङ्गिक समानता, मानव अधिकार, लोकतान्त्रिक संस्कृति तथा सामाजिक उत्तरदायित्वलाई व्यवहारिक रूपमा समावेश गरिनुपर्छ।स्थानीय तह, विद्यालय, अभिभावक, धार्मिक संस्था, नागरिक समाज र सञ्चारमाध्यमबीच समन्वित अभियान सञ्चालन गर्न सकिए संस्कार शिक्षाको प्रभाव दीर्घकालीन हुनेछ।
संस्कार शिक्षा र आर्थिक विकास
कतिपयले संस्कार शिक्षालाई केवल नैतिकताको विषय ठान्छन्। तर यसको आर्थिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।विश्व बैंक तथा विभिन्न सुशासनसम्बन्धी अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि उच्च नैतिकता, पारदर्शिता र सार्वजनिक उत्तरदायित्व भएका मुलुकमा लगानी, आर्थिक विकास र संस्थागत विश्वास बलियो हुन्छ। भ्रष्टाचार कम हुनु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण हुनु, कर तिर्ने संस्कृतिको विकास हुनु र सार्वजनिक सेवाप्रतिको विश्वास बढ्नु पनि संस्कारसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो।अर्थात् संस्कार शिक्षा केवल असल मानिस बनाउने कार्यक्रम होइन; यो सुशासन, आर्थिक समृद्धि र दिगो विकासको पनि आधार हो।
समृद्ध नेपालको आधार संस्कारित नागरिक
आज नेपाल "समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली" को राष्ट्रिय आकांक्षा बोकेको राष्ट्र हो। तर समृद्धि केवल पूर्वाधार, प्रविधि वा आर्थिक वृद्धिबाट मात्र सम्भव हुँदैन।त्यसका लागि इमानदार, जिम्मेवार, अनुशासित र नैतिक नागरिक आवश्यक हुन्छ।संस्कार शिक्षा कुनै अतिरिक्त विषय होइन; यो सम्पूर्ण शिक्षाको आत्मा हो।विद्यालयले ज्ञान दिन सक्छ, विश्वविद्यालयले सीप दिन सक्छ, प्रविधिले सुविधा दिन सक्छ; तर असल चरित्र, मानवीय संवेदना र नैतिक विवेक भने संस्कारले मात्र दिन सक्छ।यदि हामीले आगामी पुस्तालाई केवल प्रतिस्पर्धी होइन, सहकार्य गर्न सक्ने; केवल सफल होइन, जिम्मेवार; केवल बौद्धिक होइन, मानवीय नागरिक बनाउन चाहन्छौँ भने संस्कार शिक्षालाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अघि बढाउनैपर्छ।
अन्ततः, राष्ट्रको भविष्य विद्यालयका भवनमा होइन, त्यहाँबाट निस्कने संस्कारित नागरिकको चरित्रमा निर्माण हुन्छ। त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो शैक्षिक चुनौती ज्ञानको विस्तार मात्र होइन, संस्कारको पुनर्जागरण पनि हो।
